Görsel Sanatlar Platformu - GorselSanatlar.org Ön Asya Uygarlıkları Sanatı
Pages: 1
İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI By: SERM Date: 06 Nisan 2010, 16:14:46






İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI


 

Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı
Son zamanlarda gerçekleştirilen arkeolojik kazılar, İran Yaylasının ilk sakinlerinin sanatının daha iyi tanınmasını sağlamıştır. Yakın tarihlerde bulunan tarihöncesi sitler, en azından M.Ö. 5000 yıllarına kadar geriye gitmektedir.

En eskileri M.Ö. 3000 yılına tarihlenen sitlerde, birçoğu yumurta kabuğundan kalın olmayan, incelikle bezenmiş çok sayıda çanak çömlek, bulunmuştur. Bu sitlerin tümü İran Yaylasının batı ucunda dağlık vadilerle kaplı Luristan bölgesinde bulunur. Burada at yetiştiren ve Asur ordularına paralı asker sağlayan bir halk yaşıyordu; Etnik kökeni tam olarak bilinmeyen bu halkın yetiştirdiği tunç ustaları, M.Ö. 2000-700 yılları arasında, cire-perdue tekniğiyle aralarında gemlerin ve başka koşum süslerinin, silahların, mezar idollerinin, yuvarlak ve kabarık kalkanların, bel kayışlarının ve pek çok minyatür hayvanın bulunduğu harikulade sanat eserleri gerçekleştirmişlerdir. Bu halkların yeraltı mezarlıklarında bütün bu nesnelere bol miktar da rastlanmıştır. Bu eşyalardan bazıları son derece gizemlidir. Mesela, sık sık kollarının arasında iki canavar başı tutan önemli bir kişi figürüne rastlanır; bu canavarların ağızları aslan ağzı veya yırtıcı bir kuş gagası biçimindedir



İlk Krallıklar


Elamlılar
Kazılar, Sus şehrinin kalıntılarının gün ışığına çıkarılmasını sağlamıştır. Sus, MÖ 2600'de, Basra Körfezine kadar inen alçak batı ovalarına kurulan Elam devletinin başkentidir. Burada belirgin bir Mezopotamya etkisi taşıyan pekçok sanat eseri bulunmuştur. Elam devleti en parlak dönemini yaşarken, hükümdar Untaş-Napirişa (M.Ö. 1275-1240), Sus'un güneydoğusunda Dur-Untaşda görkemli bir dini kompleks inşa ettirir. Üç kalın surla çevrili olan kentin en önemli anıtı, bir tapınağın «zigguratı»dır (basamaklı piramit); bu yapı, hemen hemen hiç bozulmadan günümüze ulaşmıştır. Ziggurat ilk yapıldığında boyutları gitgide küçülen üst üste platformlardan oluşuyordu (yüksekliği 52 metre, kenarları 105 metre); Sus'da olduğu gibi, Dur-Untaş'da yapılan kazılar da pek çok çivi yazısı kitabenin ve bronz tanrıları, kralları ve bekçi hayvanlarını temsil eden heykelciliklerin ortaya çıkarılmasını sağlamıştır.

Elam devleti, Asur hükümdarı Asurbanipal'ın, MÖ 646'da Sus'u alıp yakmasıyla son bulur.
http://www.iranchamber.com/art/articles/art_of_elamites.php

 

Medler

Kısa bir süre sonra, Asur da, M.Ö VII. yyda, Perslerle birlikte Iran Yaylasıda egemen olan Medler tarafından yağmalanır ve yakıp yıkılır. Yakın zamana kadar Medlerin mimarisine ilişkin hiçbir bilgi yokken, son yıllarda  Ortakuzey Irakda  Kerkük yakınlarında (33 km güneybatıda) Nuzide (bugün, Yorgantepe) yapılan kazılar, aralarında, ateş kültüne adanmış bir tapınağın (MÖ 750) da bulunduğu pek çok yapıyı ortaya çıkarmıştır.

Urartu ve Mitanni

Iran Yaylasında Ari boylar (Medler ve Persler), dışında Urartular ve Mitanniler (Hurriler) gibi başka etnik gruplar da yerleşmişlerdi. M.Ö. IX. yyda tarih sahnesine çıkan Urartu devleti, Iranın kuzeybatısını kaplıyor ve bugün Türkiye ile Ermenistanı oluşturan topraklara kadar uzanıyordu. Urartu devletinin batısında yaşayan Mitanniler (veya Hurriler), 800e doğru Urartuların egemenliği altına girecek bir krallık kurdular. Mitanni sitlerinden Hasanluda, istilacılar tarafından ateşe verilen büyük bir yapı ortaya çıkarılmıştır. Burada, elinde altın bir kupa tutan bir erkeğin iskeletine de rastlanmıştır. Kupa, Mezopotamya ikonografisinden alınmakla birlikte, özgün bir üslupla işlenmiş dini tapınma sahnelerini temsil eden kabartma yontularla bezenmiştir. Yine, Mitannilere ait başka bir sit olan Ziviye Kalesinde, içinde altın, gümüş ve fildişi eşya olan M.Ö. VIII. - VII. yylardan kalma bronz bir tekne bulunmuştur.

 

Ahemeniler Dönemi (Persler)

Pers hükümdarı Keyhüsrevin saltanatı sırasında, Perslerle Medler arasında sağlam bir birlik kurulması sonucu, iki yüzyılboyunca (MÖ 550-330) İran Yaylasını egemenliği altında bulunduran Ahemeni Imparatorluğunun sınırları, Akdenizden Hindistana ve Afrikaya kadar uzanır. II. Keyhüsrev, doğduğu şehir olan bir vadinin içindeki Pasargadda saraylar, kabul salonları ve «Süleymanın hapishanesi» diye anılan kule biçiminde bir yapı inşa ettirir.

Ölümünden (529) sonra, II. Keyhüsrevin naaşı kireçtaşından yapılmış beşik çatılı bir anıtmezara ve çok yüksek altı basamaktan oluşan bir kaidenin tepesine yerleştirilir.


Doğrudan Lidya mezarlarından esinlenen bu yalı anıtmezar, mimari bakımdan, önemli bir eser olmamasına ve Pers mezar sanatınca sıkça taklit edilmesine karşın, içindeki kalıntılardan ötürü, Büyük lskenderin dikkatini çekecek ve onartılacaktır. Bundan böyle, Pasargad kutsal bir şehir olarak kalacak ve hükümdarlar orada taç giymeyi sürdüreceklerdir; ancak Pasargad, dağların ortasında yer aldığından, başkent olmaya elverişli değildir.

II. Keyhüsrevin ardıllarından l. Daranın hükümdarlığı sırasında, 518e doğru, Persepolisde (veya Parsa) yeni bir saray kompleksinin inşasına başlanır. Parsa, Pasargadın yaklaşık 80 km güneyinde, ovada kuruludur. 1. Kserkses döneminde de süren inşaat, 1. Artakserksesde tamamlanır. Kompleks, iki turlu bir merdivenle çıkılan yükseltilmiş bir teras üzerine inşa edilmiştir. Kserkses Kapısı olarak bilinen anıtsal giriş kapısı, geleneksel Asur bezeme öğelerinden dev boyutlu kanatlı boğalarla bezenmiştir. Güneyde, çok geniş bir alanda apadana olarak anılan, tavanı sütunlar üstüne oturan muazzam bir salon (1. Daranın kabul salonu) bulunur. Apadananın doğusunda, taht salonu olan ve arkeologların «Yüz Sütunlu Salon» adını verdikleri büyük bir yapı yükselir. Bu ana yapıların güneyinde başka yapılar, 1. Dara ile 1. Kserksesin sarayları ve krallık hazinesi bulunur.


Persepolis terası, Büyük İskenderin orduları tarafından yağmalanıp ateşe verilir. Geriye sadece birkaç sütun (bunlar, Mısır sütunlarından daha yüksek ve daha incedir, gövdelerinde Yunan sütunlarından çok daha fazla sayıda yiv vardır, hayvan biçimli yüksek sütun başlıkları aslan ve boğa figürleriyle bezenmiştir, taş kapılar ve pencere çerçeveleri, ki üzerlerinde Mısır mimarisinden alınma «ters silme oluklar» bulunur) kalır. Kabul salonuna çıkan iki anıtsal merdivenin bezemeleri ilgi çekicidir. Yüksek din görevlilerinin geçit resmini veya bir aslanın aniden birboğaya saldırışını son derece gerçekçi bir biçimde ,tasvir eden taş kabartmalar, güçlü Asur etkileri taşır.


http://www.persepolis3d.com/frameset.html

http://www.viskom.oeaw.ac.at/~weng/viskom_webpage/ivan/ivan_modeling_persepolis01.htm


Aynışey, apadananın terasını taşıyan duvarlar için de geçerlidir. Bu duvarı bezeyen taş frizlerde, yeni yıl dolayısıyla «Kralların Kralı»na haraçlarını sunmaya gelen imparatorluk sınırları içindeki yirmi üç ülkenin vasallarının görkemli korteji görülür. Medler, yuvarlak başlıklarından, Persler yivli taçlarından ayırt edilir. Asur etkisi, terasların kullanılış biçiminde ve seramiklenin bezenme tanında da kendisini gösterir.

Teraslara, apadanaya, dökme ve sırlı tuğla bezemelere büyük olasılıkla M.Ö. 405-359 arasında inşa edilen Sus'taki Artakserksesin sarayında da rastlanır. Persepolis çok soğuk olduğundan, Ahemeni kralları, kışı Elamın eski başkenti Sus'ta geçirirlerdi. Böylece, eski yapılar yıkılır ve yerlerine dikkat çekici bir bezemesi olan bir Ahemeni sarayı yapılır. Ksenofonun Anabasis'de tasvir ettiği ünlü Krallık okçuları (veya ölümsüzler) kabartmasından başka, Kanatlı Aslanlar kabartması (kuş ayaklı ve koç boynuzlu efsanevi kanatlı aslanlar) ve şaşırtıcı bir gerçekçilik taşıyan Aslanlar kabartması hep Babil bezemelerinden esinlenmiştir.

Yine, sırlı tuğladan yapılmış, birbirine bakan insan başlı kanatlı aslanlar Sus Krallık Sarayı�ın kapılarında nöbet tutarlar, bunların üstünde ateş, güneş ve ay tanrısı Ahuramazda�ın simgesi kanadı bir disk bulunur.

Ahemeniler dönemine özgü anıtsal üsluba, dört Ahemeni hükümdarının mezarlarının bulunduğu Persepolis yakınlarındaki Nakş-i Rüstemde de rastlanır. Yarların içine oyulmuş olan bu mezarların cephelerinin üst bölümündeki kabartmalar bir sunağın üstünde yanan ateşe adaklar sunan bir hükümdarın üzerinde uçan Ahuramazdayı tasvir eder. Mezarların karşısında, ateş kültüne adanmış, kule biçiminde bir tapınak yükselir: Zaratustra (Zerdüşt) Tapınağı. Persepolis, Ekbatana ve Sus'ta olduğu gibi, Nakş-i Rüstemde yapılan kazılarda da, çoğu özenle işlenmiş çeşitli sanat eserleri ortaya çıkarılmıştır. Bunların büyük bölümü, Yunanistandan veya başka uzak ülkelerden İrana getirtilmiş sanatçılar tarafından gerçekleştirilmiştir. Büyük bir özenle işlenen bu parçalar arasında, altın ve gümüş vazolara, taş kaplara, bronz veya değerli sayılabile cek malzemelerden yapılmış heykelciklere ve takılara rastlanır.

 

Partlar

Büyük İskenderin ölümünden (MÖ 323) sonra, İran, İskenderin generallerinden Seleukosun kurduğu Helenistik bir krallığının egemenliği altına girer. Seleukos Krallığı, Romalılarla Yunanlıların Part adını verdikleri göçebe İranlılar tarafından fethedilir (M.Ö. 141). Part sanatı ve mimarisi Ahemeni, Helen ve Orta Asya kökenli etkilerin ürünüdür. Bu denli yoğun etkileşim, her zaman uyumlu bir sonuç vermemiştir. Partların,MS 224'de iktidarı Sasaniler Hanedanına bırakmalarıyla, yeni bir sanat anlayışı doğar.

 

Sasaniler dönemi


Sasaniler kendilerini Ahemenilerin mirasçıları olarak görür; ateş ve Ahuramazda külteri gibi eski geleneklere bağlı bir yaşam sürerler. Mimari etkinliklerini, genelde anavatanları Parsada yürütmekle birlikte, bütün İran Yaylasında ve Romalılardan ele geçirdikleri batı topraklarında da anıtlar inşa ederler. Etkileyici boyutlarda birçok Sasani sarayı yıkıntı halinde günümüze ulaşmış tır. Bunlar, geniş tören salonlarından ve büyük özel dairelerden oluşur. Ayrıca, ateş kültüne adanmış kırk kadar tapınak bulunur.

Ahemeni mimarisi yapılarda saçaklıklar, yani, tahta kirişleri taşıyan direkler ve lentolar kullanır. Sasani mimarlarsa Partların Asura getirdikleri büyük yeniliği yeniden ele alacaklardır. Bu yenilik, duvar örmeyi gerektiren tonoz ve kubbenin kullanımıdır. Sasanilerde, ateş kültüne adanmış tapınaklarda, üzeri bir kubbeyle örtülü kare biçiminde büyük bir oda bulunur. Her duvarda kemer biçimli geniş açıklıklar vardır. Sasaniler, kubbeyle ana odanın kare planını birbirine uydurmak için, Perslere ait bir yeniliğe başvururlar: odanın bütün köşelerine yerleştirilen bingiler. Bazı tapınaklarda ana odanın çevresini dolanan geçitler vardır. Daha karmaşık planlara göre inşa edilmiş başka tapınaklara da rastlanır. Tapınakların içinde yerel veya bölgesel ateşler zirvedeyse rahiplere, çiftçilere ve savaşçılara adanmış büyük ateş yakılır.

Sasanilerin en güzel yontma eserleri kayalara oyulmuş dokuz kabartmadır: Bu kabartmalarda, Ahuramazda,  tahta çıkışını meşrulaştırmak için bir krala kurdelelerle süslenrniş bir taç uzatırken görülür. Açık havadaki bu dev heykeller, genellikle, doğal bir su birikintisinin veya bir tatlı su kaynağının yakınında yer alır. Bazı kabartmalarda, güneş tanrısı Mitra ile aşk ve bereket tanrıçası Anahitanın figürlerine rastlanır; başkalarıı Sasani hükümdarları, yabancı düşmanlarına karşı zafer kazanırken görülürler.

Sasaniler döneminin en ilginç el sanatı ürünleri, avlanan veya saray eğlencelerine, etkinliklerine katılan hükümdarları tasvir eden kabartmalarla süslenmiş gümüş tabaklardır.

M.S. VII. yyda, antik dönemle İslam dönemi arasında ortaya çıkan ani kopukluğa karşın, Pers sanatı, yüzyıllar boyunca belli bir bütünlüğü koruyacaktır. Bunun açıklamasını, sayısız istilaya uğrayan ve sürekli dışardan gelen etkileri kendi potasında eritmeyi başarabilen bir bölgenin sanatsal eklektisizminde aramak gerekir.


kaynak:felsefeekibi.com
Ynt: İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI By: dbhi Date: 07 Nisan 2010, 01:28:22
teşekkürler mavi...
Ynt: İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI By: SERM Date: 07 Nisan 2010, 17:55:01
ben teşekkür ederim ilginize dbhi... :)
Ynt: İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI By: ömür banu Date: 08 Nisan 2010, 01:15:34
çok  çalışkan gördüm sizi  :))))  paylaşım için teşekkürler öğretmenim.+1
Ynt: İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI By: SERM Date: 10 Nisan 2010, 11:21:27
teşekkürler ilginize... :)
Ynt: İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI By: yoldas Date: 07 Haziran 2010, 22:13:16
çalışkan öğretmenim. çok teşekkürler paylaşım için
Ynt: İSLAMİYET ÖNCESİ İRAN SANATI By: SERM Date: 08 Haziran 2010, 12:33:07
ilginize teşekkürler... :)